حرف زدن در خواب؛ از واگویه های شبانه تا ریشه های عمیق روان شناختی
به گزارش باشگاه فوتبال بارسلونا، تجربه شنیدن صدای کسی که در دل شب با مخاطبی نامرئی سخن می گوید، می تواند هم زمان حیرت انگیز و کمی دلهره آور باشد. حرف زدن در خواب یا سومنیلوکوئی (Somniloquy) یکی از شایع ترین پدیده های دنیای خواب است که مرز میان هوشیاری و ناخودآگاه را کمرنگ می نماید. بسیاری از ما دست کم یک بار در طول زندگی خود، چه در دوران کودکی و چه در فشارهای بزرگسالی، کلماتی مقطع یا جملاتی کامل را در شرایط خواب بر زبان آورده ایم. حرف زدن در خواب لزوماً یک بیماری خطرناک نیست، اما دریچه ای است به شرایط سلامت روان، اندازه استرس روزانه و کیفیت استراحت مغز ما. در این مقاله به آنالیز عمیق دلایل این پدیده، از وراثت گرفته تا اختلالات بیولوژیک، می پردازیم و می کوشیم تا بفهمیم چرا فکر ما حتی در عمیق ترین لحظات استراحت نیز دست از روایتگری بر نمی دارد.
01
ماهیت علمی سومنیلوکوئی چیست؟
حرف زدن در خواب نوعی پاراسومنیا (Parasomnia) یا اختلال رفتاری حین خواب محسوب می گردد. در این شرایط، فرد بدون آنکه خودمطلعی داشته باشد، شروع به فراوری صدا، ادای کلمات یا حتی برقراری مکالمات طولانی می نماید. جالب اینجاست که این اتفاق می تواند در هر مرحله ای از چرخه خواب، چه در مرحله حرکات سریع چشم (REM) و چه در مراحل غیر REM رخ دهد. برخلاف تصور عامه که گمان می نمایند حرف زدن در خواب صرفاً بازتاب رویاهاست، علم نشان می دهد که این پدیده اغلب ناشی از یک ناهماهنگی موقت در سیستم عصبی است که اجازه می دهد ماهیچه های صوتی برای لحظاتی از قفل طبیعی خواب خارج شوند.
02
کالبدشکافی محتوای کلمات در خواب
تحقیقات زبان شناختی بر روی افرادی که در خواب صحبت می نمایند، نتایج خیره نماینده ای را نشان داده است. برخلاف فیلم های سینمایی که در آن ها افراد رازهای مگوی خود را در خواب فاش می نمایند، در دنیای واقعی بیشتر این گفتارها بی معنی یا تکراری هستند. آنالیز ها نشان داده که پرکاربردترین کلمه در خواب، کلمه نه است. این موضوع نشان دهنده آن است که مغز در حین خواب بیشتر در حال پردازش تعارضات یا موقعیت های تدافعی است. لحن افراد معمولاً مشابه لحن بیداری است، اما ممکن است گاهی با خشم، ترس یا ناله همراه باشد که نشان دهنده بار هیجانی تخلیه نشده در طول روز است.
03
نقش وراثت و ژنتیک در واگویه های شبانه
یکی از محکم ترین دلایل حرف زدن در خواب، ریشه های خانوادگی است. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می دهند که اگر والدین سابقه پاراسومنیا، راه رفتن در خواب یا صحبت کردن در خواب را داشته باشند، احتمال بروز این رفتار در بچه ها به شدت افزایش می یابد. این موضوع نشان دهنده یک الگوی بیولوژیک در ساختار مغز است که در آن آستانه تحریک پذیری مراکز گفتاری در حین خواب پایین تر از حد معمول است. در واقع، ژنتیک معین می نماید که سیستم مهاری مغز شما تا چه حد در سرکوب کردن حرکات ارادی در زمان استراحت پیروز عمل کند.
04
استرس؛ محرک اصلی بیداریِ حنجره
اضطراب (Anxiety) و فشارهای روانی روزمره، موتور محرک بسیاری از اختلالات خواب هستند. وقتی فکر در طول روز با حجم بالایی از داده های تنش زا روبرو می گردد و فرصتی برای تحلیل و برون ریزی آن ها نمی یابد، این فشارها در قالب فعالیت های حرکتی یا گفتاری در خواب بروز می نمایند. برای بسیاری از دانش آموزان در شب های امتحان یا کارمندانی که پروژه های سنگینی دارند، حرف زدن در خواب به یک اتفاق روتین تبدیل می گردد. در واقع، مغز در کوشش است تا سناریوهای ناتمام روز را در خواب به پایان برساند و این کوشش، به تارهای صوتی منتقل می گردد.
05
تفاوت حرف زدن در خواب بچه ها و بزرگسالان
شیوع حرف زدن در خواب در میان بچه ها بسیار بالاتر از بزرگسالان است. تخمین زده می گردد که بیش از 50 درصد بچه ها زیر 10 سال این تجربه را دارند. علت اصلی این موضوع، تکامل نایافته بودن سیستم عصبی و مرزهای لرزان میان تخیل و واقعیت در فکر کودک است. با افزایش سن و تکامل قشر پیش پیشانی مغز (Prefrontal Cortex)، توانایی سیستم عصبی در مهار فعالیت های بدنی حین خواب بیشتر شده و معمولاً این پدیده کمرنگ می گردد. اگر حرف زدن در خواب در سنین بزرگسالی به طور ناگهانی شروع گردد، معمولاً نشانه ای از یک عامل محیطی تازه یا اختلالات زمینه ای است.
06
ارتباط با تب و بیماری های جسمی
هنگامی که بدن با عفونت یا تب بالا مبارزه می نماید، ریتم های شبانه روزی و الگوهای خواب دچار آشفتگی شدید می شوند. افزایش دمای بدن بر متابولیسم مغز تأثیر گذاشته و باعث بروز هذیان های شبانه و صحبت کردن در خواب می گردد. این شرایط که اغلب با رویاهای آشفته و گنگ همراه است، پس از بهبود بیماری و پایین آمدن دمای بدن به کلی ناپدید می گردد. در واقع، حرف زدن در این شرایط واکنش دفاعی سیستم عصبی به التهاب و فشار فیزیولوژیک وارد بر مغز است.
07
تأثیر داروها و مواد محرک بر گفتار شبانه
مصرف برخی داروها، به ویژه داروهای مربوط به اعصاب و روان، داروهای خواب آور یا مسکن های قوی، می تواند به عنوان یک عارضه جانبی باعث حرف زدن در خواب گردد. بعلاوه، مصرف مواد محرک مانند کافئین در ساعات پایانی شب یا سوءمصرف الکل، ساختار مراحل خواب را به هم می ریزد. الکل با وجود اینکه ممکن است ابتدا باعث القای خواب گردد، اما در نیمه دوم شب باعث بیداری های مکرر و ناپایداری در مراحل خواب عمیق شده و احتمال بروز رفتارهای پاراسومنیک مانند صحبت کردن یا فریاد زدن را به شدت افزایش می دهد.
08
آیا حرف زدن در خواب نشانه نبوغ یا خلاقیت است؟
برخی فرضیه های غیررسمی حرف زدن در خواب را به فعالیت بالای مغز و خلاقیت پیوند می دهند. اگرچه شواهد علمی قطعی برای این ادعا وجود ندارد، اما تعیین شده است که افرادی با تخیل فعال تر یا کسانی که در طول روز با فعالیت های فکری پیچیده درگیر هستند، تمایل بیشتری به پردازش کلامی در خواب نشان می دهند. این پدیده بیش از آنکه نشانه نبوغ باشد، نشان دهنده مغزِ همیشه روشن است؛ مغزی که حتی در زمان خواب نیز به سختی می تواند جریان ایده ها و واژگان را متوقف کند.
09
خستگی مفرط؛ وقتی ترمزهای مغز از کار می افتند
کم خوابی مزمن و خستگی شدید بدنی (Sleep Deprivation) بدن را در شرایطی قرار می دهد که به آن فشار خواب می گویند. در این حالت، وقتی فرد بالاخره به خواب می رود، مغز به صورت جهشی وارد مراحل عمیق خواب می گردد. این انتقال سریع و نامنظم میان مراحل مختلف، احتمال بروز خطاهای عملکردی مانند صحبت کردن در خواب را بالا می برد. در واقع، مغز خسته نمی تواند به درستی میان شرایط های مختلف بیداری، خواب سبک و خواب عمیق سوئیچ کند و در نتیجه، بخش هایی از سیستم بیداری در حین خواب فعال باقی می مانند.
10
ارتباط حرف زدن در خواب با اختلال رفتار خواب REM
یکی از ابعاد جدی تر صحبت کردن در خواب، ارتباط آن با اختلال رفتار خواب رِم (REM Sleep Behavior Disorder) است. در حالت عادی، مغز در مرحله REM (مرحله ای که خواب می بینیم) دستوری صادر می نماید که بدن دچار فلج موقت گردد تا رویاهایمان را به صورت فیزیکی اجرا نکنیم. اما در افرادی که دچار این اختلال هستند، این مکانیسم حفاظتی به درستی عمل نمی نماید. در نتیجه، فرد نه تنها صحبت می نماید، بلکه ممکن است فریاد بزند، مشت بزند یا حرکات شدیدی انجام دهد که بازتاب دقیق اتفاقات رویای اوست. این شرایط در بزرگسالان بالای 50 سال اهمیت بالایی دارد و گاهی می تواند پیش درآمدی برای برخی بیماری های نورولوژیک باشد.
11
تکنیک های بهداشت خواب؛ خط اول درمان
از آنجا که برای حرف زدن در خواب داروی اختصاصی وجود ندارد، اصلاح سبک زندگی موثرترین روش کنترل آن است. تنظیم یک جدول زمانی دقیق برای خواب و بیداری، حتی در روزهای تعطیل، به مغز یاری می نماید تا چرخه شیمیایی خود را تثبیت کند. پرهیز از تماشای نمایشگرهای نور آبی (مانند گوشی و لپ تاپ) حداقل یک ساعت قبل از خواب، ترشح ملاتونین را بهبود می بخشد. بعلاوه، ایجاد محیطی کاملاً تاریک و ساکت با دمای ملایم، احتمال بیداری های میکرو (Micro-arousals) را کاهش می دهد؛ بیداری های کوتاهی که معمولاً جرقه اصلی شروع صحبت کردن در خواب هستند.
12
مدیریت استرس با متدهای روان شناختی
اگر ریشه واگویه های شبانه شما اضطراب است، استفاده از تکنیک های آرام سازی فکری (Relaxation) می تواند معجزه کند. تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشن قبل از خواب یا حتی نوشتن افکار مزاحم روی کاغذ (تخلیه فکر) باعث می گردد بار هیجانی کمتری وارد مرحله خواب گردد. در موارد شدیدتر، درمان های شناختی رفتاری (CBT) به فرد یاری می نماید تا الگوهای فکری تنش زا را شناسایی نموده و آن ها را مهار کند. وقتی فکر در آرامش به خواب برود، احتیاج کمتری به پردازش کلامی استرس ها در حین استراحت خواهد داشت.
13
آیا آپنه تنفسی باعث حرف زدن در خواب می گردد؟
انسداد راه تنفسی یا آپنه خواب (Sleep Apnea) یکی از متهمان پنهان در پدیده های حرکتی و کلامی حین خواب است. وقتی تنفس برای لحظاتی متوقف می گردد، مغز برای جلوگیری از خفگی، یک شوک بیداری کوچک دریافت می نماید. این بیداری های ناگهانی فرد را در شرایطی میان بیداری و خواب قرار می دهند که بستر مناسبی برای صحبت کردن یا ناله کردن فراهم می نماید. درمان آپنه، مثلاً با استفاده از دستگاه های فشار هوای مثبت (CPAP)، نه تنها کیفیت خواب را به شدت بالا می برد، بلکه در بیشتر موارد رفتارهای پاراسومنیک مانند حرف زدن در خواب را نیز به طور کامل متوقف می نماید.
14
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در اغلب موارد، حرف زدن در خواب احتیاج به مداخله پزشکی ندارد. اما در شرایط خاصی مراجعه به متخصص خواب یا روان پزشک الزامی است: 1- اگر صحبت کردن با حرکات خشونت آمیز بدنی همراه باشد. 2- اگر باعث خستگی مفرط و خواب آلودگی شدید در طول روز گردد. 3- اگر به صورت ناگهانی در سنین بالا شروع گردد. 4- اگر محتوای صحبت ها همراه با وحشت زدگی شدید (Sleep Terror) باشد. در این شرایط پزشک ممکن است تست پلی سومنوگرافی (Polysomnography) یا همان تست جامع خواب را تجویز کند تا فعالیت های مغزی و قلبی شما در حین خواب به دقت آنالیز گردد.
15
تاثیرات اجتماعی و هم زیستی با فردی که در خواب حرف می زند
حرف زدن در خواب بیش از آنکه برای خود فرد مشکل ساز باشد، اطرافیان و هم اتاقی ها را تحت تأثیر قرار می دهد. این موضوع می تواند باعث کاهش کیفیت خواب پارتنر یا همسر شده و در درازمدت تنش های ارتباطی ایجاد کند. استفاده از دستگاه های فراوری نویز سفید (White Noise) یا گوش گیرهای استاندارد به وسیله اطرافیان می تواند راه حل موقتی مناسبی باشد. درک این مطلب که فرد هیچ کنترلی بر گفته های خود ندارد و محتوای کلمات او لزوماً حقیقت یا افکار واقعی اش نیستند، به کاهش سوءتفاهم های عاطفی یاری شایانی می نماید.
سوالات متداول درباره حرف زدن در خواب
1. آیا ممکن است در خواب به زبانی صحبت کنیم که بلد نیستیم؟
خیر، مغز نمی تواند ساختارهای زبانی را که هرگز نیاموخته است فراوری کند. پدیده ای که مردم به عنوان زبان ناشناخته تصور می نمایند، معمولاً فراوری آواهای نامفهوم یا کلمات مقطعی است که شباهت آوایی به زبان های دیگر دارد. در واقع فرد فقط از گنجینه لغات و صداهایی که قبلاً شنیده استفاده می نماید.
2. آیا اعترافات فرد در هنگام خواب از نظر قانونی معتبر است؟
به هیچ عنوان گفته های فرد در خواب سندیت قانونی یا حقوقی ندارد. از آنجا که فعالیت قشر مطلع مغز در این زمان متوقف است، کلمات می توانند ترکیبی از تخیلات، خاطرات پراکنده یا حتی کابوس های بی معنی باشند. دادگاه ها و مراجع قانونی این گفتارها را فاقد اراده و نیت مطلعانه می دانند.
3. چرا برخی افراد در خواب فقط ناسزا می گویند؟
این پدیده به علت فعالیت بخش های بدوی مغز مانند سیستم لیمبیک است که با احساسات تند و هیجانات درگیر است. وقتی ترمزهای اخلاقی و اجتماعی قشر پیشانی در خواب غیرفعال می شوند، احساسات سرکوب شده به صورت کلمات تند بروز می نمایند. این لزوماً به معنای بدطینت بودن فرد نیست و صرفاً یک تخلیه هیجانی بیولوژیک است.
4. آیا تغذیه خاصی می تواند باعث افزایش حرف زدن در خواب گردد؟
غذاهای تند، سنگین و پرچرب قبل از خواب می توانند با ایجاد سوءهاضمه و رفلاکس، کیفیت خواب را مختل نمایند. آشفتگی در سیستم گوارش باعث بیداری های مکرر و ناپایداری مراحل خواب می گردد که زمینه را برای صحبت کردن فراهم می نماید. بهتر است حداقل 3 ساعت قبل از خواب از صرف وعده های غذایی حجیم خودداری کنید.
5. آیا بیدار کردن کسی که در خواب حرف می زند خطرناک است؟
خطر فیزیکی یا سکته مغزی وجود ندارد، اما فرد ممکن است به شدت گیج و مضطرب گردد. از آنجا که او در یک شرایط ناهشیار قرار گرفته است، بیدار کردن ناگهانی می تواند باعث واکنش های دفاعی تند یا گیجی طولانی مدت (Sleep Drunkenness) گردد. برترین کار این است که به آرامی او را به سمت پوزیشن خواب راحت تر راهنمایی کنید.
6. آیا حرف زدن در خواب با راه رفتن در خواب در ارتباط است؟
بله، هر دو پدیده زیرمجموعه پاراسومنیاها هستند و ریشه های فیزیولوژیک مشابهی دارند. بسیاری از افرادی که در خواب راه می روند (Somnambulism)، هم زمان صحبت کردن در خواب را نیز تجربه می نمایند. این تداخل نشان دهنده فعالیت ناهماهنگ بخش های حرکتی و گفتاری مغز در حین گذار بین مراحل خواب است.
7. آیا استفاده از مکمل های گیاهی مثل سنبل الطیب تاثیر دارد؟
گیاهان آرام بخش مانند سنبل الطیب و بابونه با کاهش سطح اضطراب عمومی می توانند عمق خواب را بهبود ببخشند. وقتی خواب فرد عمیق تر و با ثبات تر باشد، احتمال بروز رفتارهای کلامی ناخواسته کمتر می گردد. البته توصیه می گردد قبل از مصرف هرگونه مکمل با پزشک مشورت کنید تا تداخل دارویی نداشته باشید.
8. آیا ماه کامل بر شدت حرف زدن در خواب اثر می گذارد؟
با وجود باورهای قدیمی، هیچ مدرک علمی مبنی بر تاثیر فازهای ماه بر رفتارهای حین خواب وجود ندارد. تغییرات در الگوی خواب در این زمان ها معمولاً به علت روشنایی بیشتر شب و اختلال در ریتم ملاتونین است، نه نیروی مغناطیسی ماه. صحبت در خواب بیشتر تحت تاثیر فاکتورهای بیولوژیک و استرس های فردی است.
9. آیا حرف زدن در خواب می تواند نشانه بیماری پارکینسون باشد؟
در برخی موارد، اگر صحبت کردن در خواب همراه با حرکات فیزیکی شدید در مرحله REM باشد، می تواند یکی از علائم اولیه بیماری های تحلیل برنده اعصاب باشد. این موضوع بیشتر در مردان بالای 50 سال دیده شده و احتیاج به آنالیز تخصصی دارد. البته حرف زدن ساده و بدون حرکت معمولاً هیچ ارتباطی با این بیماری ها ندارد.
جمع بندی نهایی
حرف زدن در خواب پدیده ای پیچیده و چندوجهی است که اگرچه در اغلب موارد بی خطر محسوب می گردد، اما بازتابی از شرایط درونی سیستم عصبی و سلامت روان ماست. از ریشه های ژنتیکی و تکاملی در بچه ها گرفته تا بروز ناگهانی ناشی از استرس و آپنه تنفسی در بزرگسالان، این رفتار نشان دهنده کوشش مغز برای پردازش اطلاعات در محیطی ناپایدار است. کلید اصلی مدیریت این شرایط، ارتقای بهداشت خواب و کاهش محرک های اضطرابی است. با درک علمی این فرآیند، می توان نگرانی های بی فایده را کنار گذاشت و در صورت بروز علائم هشداردهنده، با رویکردی مطلعانه برای بهبود کیفیت زندگی و استراحت شبانه اقدام کرد.
تجربیات شما از واگویه های شبانه
آیا تا به حال پیش آمده که اطرافیانتان از جملات عجیبی که در خواب گفته اید برایتان تعریف نمایند؟ یا شاید همسر و فرزند شما شب ها با مخاطبی خیالی صحبت می نمایند؟ تجربیات و مشاهدات خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید. شنیدن روایت های شما می تواند به درک بهتر این پدیده مرموز یاری کند.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران